Zamojszczyzna na starych pocztówkach i zdjęciach

„Pod koniec marca 1943 r. przyjechałem do Rawy Ruskiej prowadzonym jako obsługa pociągiem. Tam na stacji kolejowej na kilku torach stały długie transporty kolejowe, wojskowe armii włoskiej. Oprócz krytych wagonów, gdzie jechali żołnierze, były wagony odkryte (lary), gdzie były na nich samochody ciężarowe, działa, nawet czołgi” – pisał Bronisław Sikora we wspomnieniach dotyczących marca 1943 roku. „Jak miejscowi kolejarze nas poinformowali, Włosi zbuntowali się i nie zezwalają na doczepienie parowozów do ich składów i dalszej jazdy na front wschodni, żądając ażeby ich pociągi odesłano z powrotem do Włoch. Bardzo przyjemnie Włosi są nastawieni do polskiej ludności. Widząc nas, polskich kolejarzy skandalicznie (w ówczesnych warunkach – przyp. red.) wołali: Viva Polonia, Viva Italiana (niech żyje Polska, niech żyją Włosi). Za masło czy inną żywność wymieniali swoje karabiny czy inną broń”.

„Między pięknymi górami Roztocza rozłożyła się biedna wieś, Sochy. Piaszczysta i kamienista gleba skąpe dawała plony, ludzie dorabiają i dorabiali w sąsiednim, uprzemysłowionym Zwierzyńcu. Dwa razy byłem w Sochach, chodziłem od chaty do chaty, rozmawiałem z tymi ludźmi, których niewielu zostało przy życiu” – czytamy w niepublikowanych dotąd w całości wspomnieniach Michała Bojarczuka pt. „Zamość w czasach okupacji”. „Tragedia miała miejsce 1 czerwca 1943 roku, był piękny, słoneczny ranek, ptaki śpiewały w pobliskim lesie, zboża lekko falowały, cieszyły się serca chłopskie, że chleba może wystarczy na przetrwanie ciężkiej niedoli, strasznej okupacji. Była godzina piąta rano, ludzie spali, jeszcze, gdy oddziały "Sonderkommando", "Schutzpolizei" i Ukraińcy, będący na służbie niemieckiej, otoczyły wieś zwartym pierścieniem. Rozpoczęła się straszna tragedia”.

Był 46 rok przed naszą erą. Rzemieślnicy dostali zlecenie wybicia całej serii srebrnych, błyszczących monet – denarów. Właściwie takie polecenie wydał im Titus Carisius, wysoki urzędnik monetarny, na polecenie jeszcze ważniejszych od niego ludzi. Potrzeba była paląca. Konieczne były bowiem sowite nagrody dla legionistów Juliusza Cezara, który dzięki nim odbywał w Rzymie kolejne triumfy. Miało to wszystko zatem znaczenie militarne (o legiony zawsze należało dbać, bo gdy tak nie było, spadła niejedna, cesarska głowa), polityczne i każde inne.

„Ciężka jazda nabierała rozpędu, a zbliżywszy się do nieprzyjaciela stopniowo przeszła w cwał i jak huragan ruszyła do boju. Za nią stoczyły się ze wzgórza chorągwie pancerne, lekka jazda, Austriacy i Niemcy. W ciągu 20 minut runęło na Turków 20 tys. jazdy, w tym 2,5 tys. husarzy. Nie widziała dotąd Europa w swych dziejach takiej szarży!” – pisał historyk Leszek Podhorecki. „Na nic nie zdał się ogień dział i muszkietów tureckich. Uderzenie było tak gwałtowne, że janczarzy i artylerzyści osmańscy zdołali oddać tylko jedną salwę. Po chwili jeźdźcy sprzymierzonych gwałtownie wpadli w szyki tureckie. Pędzący na przedzie husarze zderzyli się z sipahami tak straszliwie, że tylko dwudziestu skrzydlatych jeźdźców polskich zachowało nieskruszone kopie”. To przyniosło niezwykłe efekty. „Pod naporem gwałtownej szarży sojuszników szeregi tureckie prysnęły niczym bańka mydlana, a masy żołnierzy muzułmańskich w panice rzuciły się do ucieczki” – napisał w swojej książce Leszek Podhorecki..

„Obywatele! Gdy armia nasza z bezprzykładnym męstwem zmaga się z przemocą wroga od pierwszego dnia wojny, aż po dzień dzisiejszy wytrzymując opór (…), nasz sąsiad wschodni najechał nasze ziemie, gwałcąc obowiązkowe umowy i odwieczne zasady moralności” - mówił w orędziu wygłoszonym 17 września 1939 r. prezydent Ignacy Mościcki. „Stanęliśmy tedy nie po raz pierwszy w naszych dziejach w obliczu nawałnicy zalewającej nasz kraj z zachodu i wschodu”.

W pierwszej Bitwie pod Tomaszowem Lub. (17—20 września) dochodziło do wielu aktów odwagi i bohaterstwa. Tak pisał o tym w swoich wspomnieniach por. Zbigniew Rudziński, żołnierz Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej (relacja dotyczy walk z 18 września 1939 r.).„Podchodzi do mnie nieznany major, mówiąc, że czołgi nieprzyjaciela zajeżdżają od tyłu od kierunku wsi Pasieki (…). Zostawiam dwie armaty pod dowództwem podporucznika Nieboraka, sam z jedną armatą jadę w tył na zagrożony kierunek. Zorientowałem się, że ze wsi Pasieki rozwija się w kierunku traktu kompania czołgów nieprzyjacielskich około 15 sztuk”.

Dawna kultura Japonii jest fascynująca, pobudza wyobraźnię. Z różnych powodów. Wielu z nas czytało przecież powieść Jamesa Clavella pt. Shogun (lub oglądało popularny kiedyś serial o tym tytule). Nie brakuje też miłośników dzieł (rysunków, drzeworytów i książek ilustrowanych) Hokusaia – czyli „starca opętanego malarstwem” - jednego z najwybitniejszych twórców kultury japońskiej, starych japońskich mieczy czy wręcz legendarnych samurajów. Okruchy dawnej, japońskiej kultury możemy znaleźć na… targach staroci i giełdach kolekcjonerskich, także tych w Zamościu.

Na to wydarzenie przybyły tłumy miłośników towarów z drugiej ręki. W Zamościu odbywał się dzisiaj (6 września) wielki Pchli Targ. Można było m.in. znaleźć kilka stoisk numizmatycznych (oraz znacznie więcej takich, gdzie oferowano również wiele innych, starych towarów), a na nich banknoty i monety z różnych czasów: polskie, rosyjskie, niemieckie, francuskie itd. Jednak nie tylko czasy nowożytne bywają na tym wydarzeniu reprezentowane. Wśród monet można – przy odrobinie szczęście i uważności - wyszperać np. takie, które powstały w dawnym, wspaniałym Imperium Rzymskim czy tajemniczym Bizancjum.

„Obejmują nas perspektywy słupów telegraficznych i jak gdyby mijają nas z szybkością 25 kilometrów na godzinę. Śpiew wydobywający się z całej piersi uprzyjemnia nam wyborną jazdę, promienie słoneczne rozświetlają nasze twarze (...)” – czytamy w trzecim numerze czasopisma „Nasza myśl” z 1934 roku, wydawanym przez młodzież szkół średnich w Zamościu.

- To była połowa września 1939 roku. Na Zamojszczyźnie trwały walki z Niemcami. To wówczas na lotnisku w Mokrem miał lądować pewien polski samolot – opowiadała nam jakiś czas temu Paweł Frącek, miłośnik historii z Zamościa. - Pilot zorientował się jednak, że lotnisko jest już zajęte przez Niemców. Dlatego wylądował na pobliskich polach, a potem kołował do wsi Hubale Kolonia, jakieś cztery kilometry dalej. Tam maszyna została podpalona. Tak przynajmniej o tym w okolicy mówiono.

- Ludzie byli na łące, a cerkiew stała na pagórku. I nagle takie dudnienie. Patrzą, cerkiew rozwalają! I tak wszystkie ludzie z łąki tam pobiegli: Polaki i prawosławne... - opowiada jeden ze starszych mieszkańców Podlodowa w gm. Łaszczów. - No i tam jeden zżynał kopułę. I ta kopuła tak leciała, bez ten dach i z takim hukiem spadła. Ludzie się nazlatywali i tak klękali, modlili się, płakali i też źle życzyli (tym, którzy dokonywali rozbiórki).

Mam przed sobą prawdziwy skarb! To około osiemset stron niepublikowanych wspomnień Michała Bojarczuka, wspaniałego kronikarza, regionalisty oraz zasłużonego, wieloletniego dyrektora I Liceum Ogólnokształcącego im. Jana Zamoyskiego w Zamościu. Opisuje w nich w piękny, wartki, czasami emocjonalny sposób lata okupacji w Zamościu i na Zamojszczyźnie.