Zamojszczyzna na starych pocztówkach i zdjęciach

- To była połowa września 1939 roku. Na Zamojszczyźnie trwały walki z Niemcami. To wówczas na lotnisku w Mokrem miał lądować pewien polski samolot – opowiadała nam jakiś czas temu Paweł Frącek, miłośnik historii z Zamościa. - Pilot zorientował się jednak, że lotnisko jest już zajęte przez Niemców. Dlatego wylądował na pobliskich polach, a potem kołował do wsi Hubale Kolonia, jakieś cztery kilometry dalej. Tam maszyna została podpalona. Tak przynajmniej o tym w okolicy mówiono.

- Ludzie byli na łące, a cerkiew stała na pagórku. I nagle takie dudnienie. Patrzą, cerkiew rozwalają! I tak wszystkie ludzie z łąki tam pobiegli: Polaki i prawosławne... - opowiada jeden ze starszych mieszkańców Podlodowa w gm. Łaszczów. - No i tam jeden zżynał kopułę. I ta kopuła tak leciała, bez ten dach i z takim hukiem spadła. Ludzie się nazlatywali i tak klękali, modlili się, płakali i też źle życzyli (tym, którzy dokonywali rozbiórki).

Mam przed sobą prawdziwy skarb! To około osiemset stron niepublikowanych wspomnień Michała Bojarczuka, wspaniałego kronikarza, regionalisty oraz zasłużonego, wieloletniego dyrektora I Liceum Ogólnokształcącego im. Jana Zamoyskiego w Zamościu. Opisuje w nich w piękny, wartki, czasami emocjonalny sposób lata okupacji w Zamościu i na Zamojszczyźnie.

„Wracaliśmy z ujeżdżalni w doskonałych jak zwykle humorach, kiedy przed dowództwem pułku zajechał samochód, z którego wysiadł młody, przystojny oficer” — wspominał mjr Ludwik Tarnasiewicz, żołnierz hrubieszowskiego 2 Pułku Strzelców Konnych. „Otoczyliśmy przybysza, poklepując i gratulując mu przydziału. Był w nieprzemakalnym płaszczu, nie wiedzieliśmy, że nosi dystynkcję majora i jest naszym przyszłym kwatermistrzem”.

Dziewczyna ma regularne rysy i pięknie upięte włosy. Na szyję założyła mnóstwo korali. Jest ich tak dużo, że wydaje się, iż ograniczają one swobodę jej ruchów. Ma na sobie także porządne buty, fartuszek i bluzkę w misterne wzory. Patrzy przed siebie, w stronę fotografa. Zapewne umarła młodo. Na jej nagrobku nie umieszczono jednak daty narodzin i śmierci.

Spotkanie odbyło się przy pięknym, starym i drewnianym domu należącym do Bożeny i Marcina Gańskich: w roztoczańskich klimatach i krajobrazach: na szczebrzeszyńskim przedmieściu – Szperówka. Przybyło na nie kilkadziesiąt osób. Ludzie siedzieli sobie na drewnianych ławach przy domu, w letniej altanie i w różnych miejscach uroczego podwórka. Uśmiechnięci, odprężeni. Rozmawiali o różnych sprawach, sączyli czerwone wino. Wysłuchano kilku wierszy napisanych przez Bożenę Gańską, a potem odbyło się spotkanie autorskie z podróżniczką Elżbietą Wichrowską-Janikowską. Prezentowano też jej interesujące książki.

To ciekawa korespondencja. Są to listy jakie słał z frontu wschodniego w 1941 i 1942 roku niemiecki żołnierz piechoty: Willi Brudermayer do swojej ukochanej: Margareth Westermann z Petershagen (Weser). Jeden z nich został wysłany 6 listopada 1941 roku. Trzymam go w ręku. Papier jest pożółkły, delikatny, ale jeszcze się jakoś trzyma. Antykwariat od którego list nabyłem przygotował opis tego dokumentu. Żołnierz omawia w liście Operację Tajfun – niemiecką ofensywę na Moskwę, która ruszyła 2 października 1941 roku. Jego batalion brał w niej bezpośredni udział.

„Słońce już wzeszło, na naszych stanowiskach panowała taka cisza, że słychać było brzęczenie komarów i much. Poranek wstał pogodny, wiatru nie było, a słońce z samego rana zaczęło prażyć las i piaszczyste Wzgórze Porytowe. W okolicznych wioskach słychać było warkot czołgów i samochodów oraz grubiańskie komendy hitlerowskie” – pisał Mikołaj Kunicki ps. Mucha w swoich wspomnieniach. „Oficerowie niemieccy zachęcali swoich żołnierzy tłumacząc im, że partyzanci nie mają czym strzelać, bo już parę dni toczą zacięte walki i amunicji mają bardzo mało, tak że koło godziny 9-10 będą sami oddawać się do niewoli, a Niemcy za kołnierze zaprowadzą ich do obozów koncentracyjnych. Jak widać, Niemcom przychodziły najrozmaitsze pomysły do głowy. My, partyzanci mieliśmy jedną myśl: bić się do ostatniej kropli krwi i zwyciężyć”.

„Do Kamieńska (woj. łódzkie) oddział dostał się bez wypadków, Kamieńsk jak wymarły, trochę gruzu, ruin, pożary” — wspominał w 1940 r. anonimowy uczestnik „wypadu na Kamieńsk”, najsłynniejszej akcji strzelców konnych z Hrubieszowa (relacja została zamieszczona w jednym z konspiracyjnych wydawnictw). „Słychać głosy mowy niemieckiej, a więc są… rozmawiają ronty nocne (zapewne chodzi o straże). Jedna z grup podkrada się cicho… trochę szamotaniny, jęk, cisza… Podwórko, na nim czołgi, samochody, ciągniki, tabor zmotoryzowany — w głębi stodoła”.

„Miniony rok był w moim przekonaniu — przełomowy, uniknęliśmy wojny domowej. Możemy dziś spokojnie oczekiwać nadchodzącej zimy. Widmo głodu i chłodu już nam nie zagląda w oczy, jak to było w grudniu ubiegłego roku (...)” - oceniał Piotr Bochniak, pracownik zamojskiego „Metalplastu”. „Zapowiedź zawieszenia stanu wojennego w moim przekonaniu jest ryzykowna. Obawiam się, że społeczeństwo nasze jest jeszcze zbyt rozgorączkowane, że emocje biorą górę nad rozsądkiem (…) „Również reforma gospodarcza nie prędko jeszcze przyniesie oczekiwane efekty. Obecnie płace są tak ustawione, że brak motywacji do dobrej pracy. Stałe elementy płac stanowią antybodziec. Na przykład bardziej obecnie opłaci się chorować, niż uczciwie pracować”.

Jakiś czas temu dotarł do mnie wybór wierszy Georga Trakla w opracowaniu Jana Koprowskiego. On także napisał wstęp do tej cennej dla mnie publikacji z 1973 roku (długo tej książki szukałem). Czytamy w nim: „Po wybuchu wojny, w sierpniu 1914 roku (Georg Trakl) został zmobilizowany i w stopniu porucznika wyruszył z innsbrucką kolumną sanitarną na obszar przyfrontowy w ówczesnej Galicji. Po bitwie pod Gródkiem Jagiellońskim musiał opatrzyć 90 ciężko rannych, w warunkach prymitywnych i bez niczyjej pomocy. Było to dla niego wstrząsem tak wielkim, że próbował popełnić samobójstwo”.

Były sympatyczkami różnych armii. Jednak w ich wspomnieniach można znaleźć współczucie dla wszystkich ofiar wojny, która w latach 1914–1918 przeorała Europę. Kobiety, które stworzyły te zapiski, nigdy się zapewne nie spotkały. Dzisiaj niewiele osób pamięta, o co tak naprawdę walczyły potężne, wielomilionowe armie. Nie pojmowało tego także wiele ówczesnych kobiet, które w powszechnym szaleństwie, panice, strachu, bezradności wobec przetaczającej się jak walec wojennej zawieruchy, potwornych strat – próbowały jednak zachować jakiś zdrowy rozsądek. Dlaczego? Skwitowała to w swoich zapiskach kilkunastoletnia Anna Kahan: „Dla mnie, wojna czy nie, życie jest drogocenne”.