Roztoczańska wieś przecięta granicą. Warto odwiedzić Dziewięcierz

Zaraz przy wejściu na cmentarz, turyści znajdą tablice z ciekawymi opisami miejscowych zabytków. Po przejściu przez bramę zagłębiamy się natomiast we wspaniały świat sztuki ludowej (to mnóstwo pięknych nagrobków bruśnieńskich) oraz architektury sakralnej (zobaczymy stare cerkwisko, ruiny różnych budowli, a dalej bardzo ciekawą kaplicę).

Spędziliśmy tam kilka godzin. Dokładnie obejrzeliśmy niemal każdy nagrobek, krzyż, stare drzewa, przeczytaliśmy też wiele starych inskrypcji, dat itd. Długo byliśmy na cmentarzu i cerkwisku sami. Jednak po pewnym czasie przyjechała tam rodzina z kwiatami i zniczami oraz kilkoro innych osób. Znicze były zwykle zapalane na grobach w „młodszej części” cmentarza.

Wśród przybyłych zauważyliśmy kilka starszych osób. Długo wokół nich krążyliśmy, bo nie chcieliśmy przeszkadzać w modlitwie i zadumie. To również jest pustkowie, więc dziennikarskie „zaczepki” nie muszą być mile widziane.

Ciekawość na temat losów tego pięknego miejsca jednak przemogła. Efekt? Nad starym cmentarzem popłynęły opowieści.

Wszyscy po śmierci chcieli być blisko

- Ja się tu urodził. I mieszkam niedaleko, o jakieś kilkaset metrów stąd. Coś jednak wiem, bo stare ludzie, przed wojną, co tu mieszkali i to mi powiedzieli. Wojna się skończyła i Ruskie zrobili granicę zaraz za cmentarzem, po swojej stronie. Ona tak szła ukosem. I tu, i tam gdzie mieszka jeden z sąsiadów, jakbyście do niego pojechali. To mogę powiedzieć – tłumaczył wskazując dłonią w różne, rozległe miejsca 74-letni pan Michał, jeden z okolicznych mieszkańców. – Jednemu ta ruska granica podzieliła podwórko na pół: po jednej stronie miał dom, po drugiej resztę. Naprawdę. Rozumie pan? Ja wiem gdzie to było.

Rozmowa stawała się coraz ciekawsza, coraz bardziej życzliwa. Włączali się w nią kolejni ludzie zebrani na cmentarzu. Oni także mieli wiele do powiedzenia.

- Nadal ta wieś jest podzielona. Tu gdzie stoimy jest teraz Polska, a tam reszta Dziewięcierza za granicą, co teraz jest jakieś 300 metrów stąd. Na Ukrainie – dodał jeden z mężczyzn. – Bo tutaj była Akcja Wisła. Słyszał pan o czymś takim?

- Tak, tak, była. Wszystkich Ukraińców, nawet tych z polskimi korzeniami stąd wygnali, wygonili. Z Dziewięcierza. Ja po chłopsku będę gadał, bo tak było. Wojna się skończyła, granicę zrobili i tak głupio. Jakoś jak popadnie. A może specjalnie tak głupio, kto ich tam wie... – kontynuował pan Michał. – Komuś granica miała nawet chałupę dzielić na pół, ale ją trochę przesunęli. I ta jedna chata stoi nawet dzisiaj, przy samej, obecnej granicy. Bo ją w Ustrzykach i tu przesunęli. Po pewnym czasie to się stało. Tak zresztą granica przebiega – po tych zmianach dzisiaj, tyle, że dalej stąd.

Staliśmy na łagodnym pagórku z widokiem na cerkiewny płot, murowane, zaniedbane bramy, cmentarz i okoliczne lasy. Niebo było błękitne, świeciło słońce, a drzewa się wspaniale złociły. W oddali i blisko. Tyle, że miało się wrażenie, iż rozmowa przebiega nie tylko na samym skraju obecnej Polski, ale też w obrębie różnych światów. Opowieść szybowała coraz dalej: gdzieś aż pod Przemyśl, Bieszczady, potem na Mazury.

Pokonywała czas i przestrzeń, bez żadnego kłopotu. Zataczała też szybkie koła. W jednym zdaniu byliśmy przecież „przed wojną”, w drugim słyszeliśmy opinię na temat obecnych rządów, w trzecim wspominana była Akcja Wisła i całe PRL-owskie "komuchowanie". II wojna światowa i jej skutki wszystkich bolały chyba najbardziej.

To był kurs historii, który odbywał się naraz z kilku stron. Niemal na wyścigi.

- Cmentarz na którym stoimy był zaraz po wojnie za granicą. Ale ludzie nadal umierali po polskiej stronie. Więc założono drugi, sześć metrów dalej, ale już po drugiej stronie granicy. Bo wszyscy po śmierci chcieli być jednak blisko siebie, choć już w innym państwie. A samą granicą chodziło ruskie wojsko - usłyszeliśmy od jednego z rozmówców. – Ruscy mocno kordonu strzegli.

- My wszystko wiemy tylko z zasłyszanych opowieści. Może żyją jeszcze ludzie, którzy coś pamiętają. Może na Słotwinie – zastanawiał się jeden z mężczyzn. – Tylko czy tacy ludzie, co jeszcze żyją, mają dobrą pamięć?

Rozmawialiśmy też o cmentarnych nagrobkach. Wiele z nich pamięta jeszcze XIX wiek.

- O ten krzyż, co stoi, ten ukraiński, to ksiądz tam pod nim leży. Pop, nie pop – ale ksiądz. Tutaj w cerkwi odprawiał wiele lat. Mają ją podobno odnowić. A wie pan kto pierwszy zaczął tę cerkiew rozbierać, niszczyć, jak się wojna skończyła? Myśli pan, że Ruscy, a ja... nic nie powiem. Powiem tylko, że Ruscy ściągnęli z niej blachę. Tylko blachę – kiwał głową jeden z opowiadających.

Mężczyźni stwierdzili jednak, że piorun w nikogo z wandali nie strzelił. Jednak opatrzność i gniew Boży mogą działać inaczej.

Na przykład w powiecie tomaszowskim słyszano o klątwach, które padały na tych, którzy niszczyli świątynie: czasami prześladowały one sprawców i… ich potomków przez kilka pokoleń.

Powrót do Przemyśla

Do rozmowy włączył się jeszcze jeden starszy mężczyzna (wszyscy prosili o anonimowość, nie pozwolili sobie także robić zdjęć).

– Jestem urodzony koło Radymna. Mam 82 lata. Wyrzucili mnie wraz z rodziną w Akcji Wisła, na Mazury. Niedaleko Giżycka. Miałem wówczas trzy lata – opowiadał. – Na Mazurach mieliśmy gospodarkę. I tam żyliśmy przez 20 lat. Ojciec miał jednak kuzyna w Przemyślu. Kupiliśmy tam działkę i się wybudowaliśmy, żeby tam żyć. Żonę mam natomiast z tych okolic. Tutaj też są nasze groby. Leżą tutaj mój teść i teściowa o nazwisku Mołoko. Dobrze, że jest zadbane, można chodzić.

- Tutaj widać teraz tylko część starych nagrobków. Wiele jest w ziemi, przysypanych. I w tej ziemi leży wiele pokoleń, pod tymi kamiennymi krzyżami z Brusna – dodał pan Michał. – Co mogę powiedzieć o tych, ludzkich losach… Mój tato urodzony w 1919 roku walczył podczas wojny za Polskę przez pięć lat. Tyle nie było go w chałupie. Bił się aż pod Leningradem, w Wojsku Polskim. Mam nawet gdzieś jego papiery z tego czasu...

W oczach mężczyzny na przemian pojawiał się smutek oraz iskierki humoru. Była też refleksja, jakieś kresowe patrzenie w siebie. Pojawił się też żart – nie żart, który dziennikarze często słyszą podczas różnych spotkań, zwłaszcza w męskich (np. przy wiejskich sklepach, które zawsze są prawdziwą skarbnicą informacji o okolicy, życiu i świecie).

– Ile pan płaci za takie gadanie? – zapytał pan Michał patrząc tym razem z ukosa.

- A ma pan terminal, bo my tylko karty bankomatowe wzięliśmy ze sobą? – odparliśmy konwencjonalnie.

Wszyscy uznaliśmy to za dość dobry żart i rozstaliśmy się na cmentarzu pogodnie.

Co upamiętniają kamienne krzyże?

Wiadomo, że cerkiew Dziewięcierzu istniała już w latach 80. XVIII wieku, jednak w innym miejscu niż obecne cerkwisko. Potem podjęto decyzję o budowie nowej świątyni. Powstała w 1839 roku. „Biorąc pod uwagę przepisy sanitarne wprowadzone wówczas w Galicji, które stanowiły, że cmentarze nie mogą być umiejscowione w bezpośrednim otoczeniu świątyń, postanowiono ulokować cerkiew za cmentarzem” – czytamy na tablicy informacyjnej w Dziwięcierzu. „Specjalnie na ten cel ukształtowano plac o wymiarach 36 na 32 metry nad strumieniem, który naturalnie opadał, i otoczono go murami. W murach powstały cztery wnęki, stanowiące kapliczki – w każdej z nich była figura. Od wschodu i zachodu usytuowano dwie reprezentacyjne bramy z kamienia”

Na ich szczytach umieszczono kamienne krzyże, jeden z datą 1750, drugi 1749. Są one dość zagadkowe. Dlaczego?

„W świetle przedstawionej chronologii trudno określić, co oznaczały te daty. Według niektórych są to daty powstania tych kamiennych bram. Krzyże mogły zostać przeniesione z innego miejsca i musiały upamiętniać coś bardzo ważnego, skoro zostały umieszczone przy nowej świątyni” – czytamy dalej na owej bardzo ciekawej tablicy. „W Radrużu, który sąsiaduje z Dziewięcierzem, znajdziemy niemal identyczne rozwiązanie architektoniczne – na pochyłym pagórku wykonano mur okalający świątynię, z dwiema bramami, od wschodu i zachodu, budynkiem kostnicy obok prezbiterium i dzwonnicą obok wejścia do świątyni. Patrząc na oba założenia, możemy przypuszczać, że powstały w podobnym czasie. W Radrużu miało to miejsce w połowie XIX wieku. Zgadza się to z okresem budowy nowej świątyni w Dziewięcierzu”.

Miejscowa cerkiew dotrwała do czasów II wojny światowej. Potem jednak... została zdewastowana. Dlaczego? Tak wyjaśniono to na tablicy informacyjnej w tej miejscowości.

„Gdy wyznaczono nowe granice, Dziewięcierz został przecięty linią graniczną, która nie zważała na to, że biegnie przez środek posesji, zostawiając po jednej stronie granicy dom, a po drugiej stodołę, jak to było w przypadku jednego z gospodarzy. Cerkiew z cmentarzem została przydzielona do terenu ZSRR, a granica biegła wzdłuż ogrodzenia cmentarza. Spowodowało to, że przez kilka lat po polskiej stronie grzebano ludzi niedaleko cmentarnego muru. Zmieniło się to po 1948 roku, kiedy dokonano rewizji granic i teren z cmentarzem oraz cerkwią został przydzielony polskiej stronie. Granicę przesunięto o 250 metrów dalej na wschód. W czasie, gdy cerkiew stała po sowieckiej stronie, żołnierze radzieccy rozpoczęli dewastację świątyni, która służyła im jako tymczasowe schronienie. Po zmianie granicy komunistyczne władze wydały polecenie rozbiórki cerkwi, a materiał wykorzystano do celów budowlanych. Władze komunistyczne, nie licząc się ze starym porządkiem i religią, wdrażały swoje ideologiczne doktryny (...).

Pomysł na jesienną wyprawę

Prace porządkowe w ramach programu Narodowego Instytutu Dziedzictwa – „Wspólnie dla dziedzictwa” Stowarzyszenie Rozwoju Promocji i Aktywności Przystanek Horyniec zorganizowało na terenie cerkwiska w 2024 roku. To dlatego cmentarz można teraz zwiedzać niemal bez żadnych przeszkód (część nagrobków znajduje się jednak w gęstych zaroślach).

Bardzo ciekawa jest także miejscowa kapliczka znajdująca się za starym cerkwiskiem. Można tam dojść wydeptaną ścieżką. Jak czytamy w opracowaniu, jej wyjątkowość polega na tym, że jej częścią jest zbiornik wodny. Niestety, gdy tam przybyliśmy, nie znaleźliśmy w niej wody.

Warto te wszystkie, niezwykłe miejsca oznaczyć na naszych turystycznych mapach, dodać do wycieczkowych planów. I tam wyruszyć. Jesienią Dziwięcierz prezentuje się szczególnie pięknie!

foto: Bogdan Nowak